Hơn 36 năm gắn bó với nghề, chị Nông Thị Kính đã trở thành gương mặt tiêu biểu của làng nghề giấy bản xã Quảng Uyên. Với đôi bàn tay khéo léo và tình yêu văn hóa dân tộc, chị mang đến cho du khách những trải nghiệm độc đáo, giúp họ cảm nhận chiều sâu văn hóa Nùng. Không chỉ là người bảo tồn, giữ gìn di sản văn hóa dân tộc, chị Nông Thị Kính còn cho thấy sức sống bền bỉ của nghề truyền thống giữa nhiều biến đổi của cuộc sống hiện đại.

Nhờ sự hỗ trợ của Công viên Địa chất Toàn cầu Non nước Cao Bằng và ngành văn hóa địa phương, nghề làm giấy bản truyền thống đã được gia đình chị Nông Thị Kính và các nghệ nhân "làm mới" để phù hợp với xu thế. Những tấm giấy bản mộc mạc được nghệ nhân trong xã sáng tạo thành nhiều sản phẩm mới như tranh thư pháp, đồ thủ công hay quà lưu niệm, trở thành điểm nhấn thu hút khách du lịch trong hành trình khám phá các làng nghề.

Chia sẻ về quy trình làm giấy, chị Nông Thị Kính cho biết tất cả nguyên liệu đều lấy từ tự nhiên: vỏ cây Mạy Kha (hoặc Mạy Sla) để làm bột giấy và vỏ cây Khởi Áo (cây nhớt/cây trơn) để tạo chất kết dính.

Để làm bột giấy, vỏ cây Mạy Kha sau khi được tước sạch, đem luộc qua nước sôi khoảng 8 phút; vớt ra, tách bỏ lớp vỏ đen bên ngoài, giữ lại lớp màu trắng bên trong. Sau đó tiếp tục ngâm nguyên liệu đã sơ chế vào nước cho mềm. Trộn đều với nước vôi tôi và cho vào nồi đun. Đun khoảng 3 tiếng cho nhừ (nếu làm bằng nguyên liệu tươi thì chỉ cần ninh 1 – 1,5 tiếng). Tiếp theo vớt ra, rửa sạch, và ngâm nước trong 12 tiếng. Còn vỏ cây Khởi Áo được ngâm nước để tạo ra chất lỏng trong vắt, sau đó hỗn hợp này được trộn với bột giấy để đảm bảo độ kết dính.

Bước tiếp theo đó là lấy vỏ cây Mạy Kha đã được ninh cho lên thớt để đập hoặc giã thành bột. Sau khi bột được giã nhuyễn sẽ được chuyển sang cho vào máng nước được làm bằng thân cây nghiến để khuấy đều cho tan. Thêm chất nhựa (keo) từ vỏ cây Khởi Áo để tạo tác dụng kết dính và khuấy đều.

Đến khâu cuối cùng và cũng là quan trọng nhất, là quá trình đưa giấy vào khuôn và tráng giấy cho đều tay, tạo ra độ dày, mỏng của tờ giấy và ép kiệt nước. Khi giấy có độ se thích hợp, sẽ được bóc từng tờ ra khỏi khuôn và phơi lên tường khoảng hai tiếng để giấy khô. Toàn bộ quá trình từ chặt cây đến thành phẩm, giấy bản được làm bằng phương pháp thủ công truyền thống mất khoảng 24 tiếng.

Giấy bản của người Nùng ở làng Dìa Trên nổi tiếng bởi sự xốp nhẹ, bền, không lem mực và ít bị mối mọt. Từ xưa, nhiều gia đình trong vùng dùng loại giấy này để chép truyện cổ, lưu giữ gia phả hay viết thơ ca – những ký ức và tri thức quý giá của cộng đồng.

Bên cạnh đó, với người Nùng, người Tày ở Quảng Uyên, giấy bản không chỉ là vật dụng sinh hoạt mà còn gắn với đời sống tâm linh. Trong các nghi lễ như lễ tết, cưới hỏi, ma chay…, giấy bản giữ vai trò quan trọng, không chỉ là sản phẩm của một làng nghề, mà còn là biểu tượng của sự tiếp nối truyền thống và lòng hiếu kính – thứ sợi dây bền chặt kết nối con người hôm nay với cội nguồn cha ông.

Hiện nay, loại giấy thủ công này được ứng dụng rộng rãi hơn trong đời sống hiện đại: làm sổ tay, quạt, túi quà, phong bì, tranh ép lá… Các sản phẩm của gia đình chị Nông Thị Kính luôn được khách du lịch ưa chuộng, đặc biệt là trong các tour trải nghiệm làm giấy. Ngoài phục vụ du khách, chị còn nhận đều đặn nhiều đơn hàng từ doanh nghiệp. Qua đó, đã góp phần giúp gia đình chị có sinh kế bền vững cũng như đóng góp tích cực cho sự phát triển kinh tế của làng nghề.

Giữa nhịp sống hiện đại, nghề làm giấy bản ở làng Dìa Trên vẫn được gìn giữ như một phần hồn cốt văn hóa Nùng. Những tờ giấy tưởng như mộc mạc ấy lại chứa đựng trong mình câu chuyện về sự bền bỉ, sự khéo léo và gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của đồng bào vùng đất Cao Bằng. Chính những người tâm huyết như chị Nông Thị Kính đã góp phần "thổi đời sống mới" vào nghề xưa, biến nó thành sản phẩm văn hóa đặc sắc và điểm đến du lịch hấp dẫn trong quần thể Công viên Địa chất Toàn cầu Non nước Cao Bằng. Mỗi tờ giấy bản vì thế không chỉ là sản phẩm thủ công, mà còn là nhịp nối giữa quá khứ và hiện tại, mang theo tinh thần gìn giữ và lan tỏa văn hóa dân tộc của cộng đồng người Nùng ở Cao Bằng../.